مقالات دانش آموزی

 

 

یادم هست که خدا یادم هست

بخش تحقیقات علوم چوب و فراورده های آن



امروز تحقیق در صنعت و کشاورزی، عاملی مهم جهت توسعه اقتصادی در دنیا می‌باشد. این نیاز در کشور ایران نیز همگام با رشد اقتصادی وصنعتی بشدت احساس می‌گردد. استفاده از سرمایه‌های انسانی در جهت افزایش کیفیت و کمیت محصولات تولیدی جز با آموزش، تحقیق و تولید میسر نخواهد شد. در این راستا مؤسسات و سازمانهای تحقیقاتی نقش بسزایی در زمینه پژوهش را ایفا می‌نمایند. بخش تحقیقات علوم چوب و فرآورده‌های آن مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور از جمله بخش‌های تحقیقاتی است که رسالت در جهت اعتلای تحقیق و پژوهش در صنایع چوب و کاغذ را عهده‌دار می‌باشد.
محورهای کلی بخش تحقیقات علوم چوب و فرآورده‌های آن برپایه دسترسی به منابع لیگنوسلولزی جانشین، افزایش بهره‌وری در صنایع چوب و کاغذ، کاهش ضایعات، استفاده صحیح و اصولی از منابع چوبی موجود و افزایش عمر مفید چوب می‌باشد.
با توجه به این رسالت خطیر، بخش تحقیقات علوم چوب و فرآورده‌های آن اهداف زیر را سر لوحه برنامه‌ریزی‌های تحقیقاتی قرار داده است.
- شناسایی منابع اولیه لیگنوسلولزی چوبی و غیر چوبی که از پتانسیل مصرف در فرآیندهای تولید صنایع سلولزی برخوردار هستند.
- بررسی ویژگیهای بنیادی و کاربردی انواع مواد اولیه چوبی و غیر چوبی برای توسعه فرآیندهای کاربردی
- تحقیق در جهت کاهش ضایعات و استفاده از ضایعات بهره‌برداری شده از جنگل، ضایعات کشاورزی و چوب آلات کم قطر
- تحقیقات بنیادی در فرآیندهای صنایع سلولزی برای بهینه سازی محصولات تولیدی
- تحقیقات توسعه‌ای ـ کاربردی در فرآیندهای صنایع سلولزی در راستای بکارگیری فرآیند‌های جدید و توسعه فرآیندهای بهینه و بومی شده.
- تحقیق در استانداردهای ملی و بین‌المللی در راستای ارتقاء کیفیت محصولات تولیدی
- ارائه خدمات تحقیقاتی ـ توسعه‌ای به سازمانهای تولید کننده و مصرف کننده مواد اولیه لیگنوسلولزی و کارخانه‌های تولیدی و تشریک مساعی متقابل
- ارائه خدمات تحقیقاتی ـ آموزشی به مؤسسات آموزشی در سطوح مختلف تحصیلی
به منظور دستیابی به اهداف فوق بخش تحقیقات علوم چوب و فرآورده‌های آن سعی در گردهم آوردن اطلاعات جدید، نیروی انسانی کارآمد در سطوح مختلف تخصصی و تجهیزات مدرن داشته و با در اختیار داشتن فضای مناسب تحقیقاتی به بزرگترین مجتمع تحقیقاتی علوم و تکنولوژی چوب و فرآورده‌های آن در سطح کشور و یکی از بزرگترین مجتمع‌های تحقیقاتی منطقه‌ای در زمینه فوق تبدیل شده است.
فعالیت‌های بخش تحقیقات علوم چوب و فرآورده‌های آن مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور به بررسی همه جانبه‌ای در جهت تشخیص نقاط ضعف و قوت صنایع چوب و کاغذ کشور و رفع نواقص موجود پرداخته است. امروزه تلاش در جهت بهره‌وری پایدار از جنگلها و منابع لیگنوسلولزی ایران بخش تحقیقات علوم چوب و فرآورده‌های آن را بعنوان قطبی بزرگ در جهت تحقیق و رسیدن به خودکفایی سلولزی و تولید از منابع جانشین و استفاده از چوب و مواد لیگنوسلولزی با ارزش افزوده بالاتر قرار داده است.
بخش تحقیقات علوم چوب و فرآورده‌های آن در راستای انجام وظایف تحقیقاتی خطیر خود بصورت تخصصی و تفکیکی به امر پژوهش و تحقیق پرداخته است، که این وظایف در قالب چهار گروه تخصصی صورت می‌گیرد.

§ گروه تحقیقات فیزیک و مکانیک چوب و فرآورده های چوبی
§ گروه تحقیقات توسعه صنایع و فرآورده های مرکب چوب
§ گروه تحقیقات شیمی چوب و خمیر کاغذسازی
§ گروه تحقیقات حفاظت و اصلاح چوب
 

1- گروه تحقیقات فیزیک و مکانیک چوب و فرآورده های چوبی

الف: زیرگروه بیولوژی و آناتومی چوب

این زیرگروه در تحقیقات بنیادی شناخت ویژگیهای ماده اولیة چوبی و غیر چوبی و جمع آوری اطلاعات مورد نیاز فعالیت دارد. این گروه تحقیقاتی با در اختیار داشتن تجهیزات لازم طی سالیان گذشته فعالیت‌های گسترده‌ای داشته و در حال توسعه و گسترش فعالیت‌ها و جذب تجهیزات مدرن‌ و جدیدتر است. در حال حاضر، این زیرگروه دارای آزمایشگاهی است که مجهز به دستگاههایی نظیر میکروسکوپ نوری متصل به کامپیوتر با قابلیت ذخیره و آنالیز تصاویر، میکروتوم، انواع میکروسکوپهای پروژکتیو و استریومیکروسکپها و سایر امکانات لازم جهت بررسی خصوصیات آناتومیکی و فیزیکی و مورفولوژیکی الیاف چوب گونه‌های مختلف بوده و طرحهای متعددی در این زمینه‌ها در آن در حال اجرا می‌باشد.

آزمایشگاه فیزیک و مکانیک چوب و فرآورده های چوبی

ب: زیرگروه فیزیک و مکانیک چوب

این زیرگروه در زمینه شناخت ویژگیهای مکانیکی و کاربردی چوب و محصولات چوبی و کاغذ در حال فعالیت است . از جمله گروه‌های تحقیقاتی بخش تحقیقات علوم چوب و فرآورده‌های آن است که از اوایل تشکیل بخش فعالیت داشته و اطلاعات کاربردی در مصرف بهینه چوب را جمع آ وری و در اختیار سازمانها و مؤسسات مربوطه قرار می‌دهد . با توجه به ماهیت کار، این زیرگروه تحقیقاتی با سایر گروههای تحقیقاتی در ارتباط نزدیک بوده و به دیگر گروهها نیز خدمات تحقیقاتی، آزمایشگاهی ارائه می‌کند.
این زیرگروه با در اختیار داشتن یک دستگاه ماشین آزمایشگر مقاومت مکانیکی مدل 1186- INSTRON ، ماشین مقاومت به ضربه مدل WP5- INSTRON و یک سردخانه به حجم 8 مترمکعب توانایی انجام کلیه آزمایشات مکانیکی را بر روی چوب و سایر فرآورده‌های چوبی در شرایط مختلف محیطی از نظر دما و رطوبت دارا می‌باشد. از جمله امکانات دیگر این گروه داشتن اتاق آزمایشگاهی کلیماتیزه تحت شرایط محیطی رطوبت و دما است.

آزمایشگاه فیزیک و مکانیک چوب و فرآورده های چوبی
 

2- گروه تحقیقات توسعه صنایع و فرآورده های مرکب چوبی

این گروه تحقیقاتی با در اختیار داشتن تجهیزات مدرن و نیمه صنعتی تحقیقات محصولات اوراق فشرده چوبی بویژه در زمینه های خرده چوب، تخته فیبر، تخته فیبر با دانسیته متوسط (MDF)، تخته‌های عایق، تخته رشته چوب، تخته چندلایه، چوب‌های لایه‌ای، کامپوزیت‌های الیاف چوب / پلیمر، چوب گچ، چوب سیمان و تخته‌های مرکب در زمینه تحقیقات بنیادی، کاربردی و توسعه‌ای فرآیندها و تکنولوژیهای صنایع چوب فعالیت داشته و از طریق ترکیب و تلفیق نیروی انسانی کارآمد و تجهیزات مدرن جوابگوی نیازهای تحقیقاتی سازمان‌ها و مؤسسات اجرائی و کارخانه‌های تولیدی است. برخی از تجهیزات آزمایشگاهی این گروه بشرح زیر است:

آزمایشگاه گروه  تحقیقات توسعه صنایع وفرآورده های مرکب چوبی

خردکن استوانه‌ای آزمایشگاهی، پوشال‌کن حلقوی آزمایشگاهی، خشک‌کن، مخلوط‌کـن چســب، چسب‌زن، دستگاه بخار زنی، پالایشگر الیاف

پرس آزمایشگاهی مدل Burkle-L-100  و سایر دستگاهها و تجهیزات برش.

 

3ـ گروه تحقیقات شیمی چوب و خمیر کاغذسازی

این گروه در زمینه تحقیقات بنیادی، کاربردی و توسعه‌ای فعال می‌باشد و مانند سایر گروههای تحقیقاتی در راه گسترش فعالیت‌های تحقیقاتی، تکمیل اطلاعات در زمینة مصرف مواد چوبی و غیرچوبی در تولید کاغذ و محصولات کاغذی کشور گام بر می‌دارد. در آزمایشگاه تحقیقات شیمی چوب آزمایشات مربوط به اندازه‌گیری ترکیبات شیمیایی چوب نظیر اندازه‌گیری سلولز، لیگنین، مواد استخراجی و خاکستر انجام می‌شود. در آزمایشگاه تحقیقات خمیر و کاغذسازی تولید خمیر کاغذ با استفاده از روشهای شیمیایی ( سودا و کرافت)، نیمه شیمیایی و حرارتی مکانیکی بر روی چوب و مواد لیگنوسلولزی غیرچوبی انجام می‌شود. آزمایشگاههای این گروه مجهز به دستگاههای مختلف بشرح زیر می‌باشد:

آزمایشگاه تحقیقات گروه تحقیقات شیمی و خمیر کاغذ

دیگ پخت چرخشی مجهز به چهار محفظه، دیگ پخت 10 لیتری، جداکننده دیسکی الیاف، دستگاه اندازه‌گیری درجه روانی خمیرکاغذ، کوبنده پی اف آی به منظور پالایش خمیر کاغذ، دستگاه ساخت کاغذ دست ساز، دستگاه پرس کاغذ دست ساز، دستگاه خشک کن ورق کاغذ دست ساز، دستگاه نیمه صنعتی (پایلوت) تولید خمیر مکانیکی و نیمه مکانیکی، دستگاه هم‌زن‌ الیاف و غیره.

 

4- گروه تحقیقات حفاظت و اصلاح چوب

گروه تحقیقات حفاظت و اصلاح چوب دست اندرکار یکی از مقوله‌های خیلی مهم و با اهمیت بررسی وضعیت دوام چوب، استفاده بهینه از چوب و محصولات چوبی و لیگنوسلولزی است. مواد لیگنوسلولزی در معرض تخریب عوامل بیولوژیک و زنده بوده و استفاده نامناسب بر شدت آن می‌افزاید.
- این گروه تحقیقاتی با در اختیار داشتن یک دستگاه کوره چوب خشک کنی نیمه صنعتی در حال بررسی و تدوین برنامه‌های چوب خشک کنی چوبهای صنعتی ایران می‌باشد.
- این گروه تحقیقاتی همچنین یک دستگاه نیمه صنعتی اشباع چوب طراحی و ساخته است که با استفاده از آن به منظور بالا بردن عمر مفید تراورسهای چوبی مورد نیاز راه آهن، تیرهای ارتباطی و سایر مصنوعات چوبی، اشباع‌پذیری چوب‌های مختلف با مواد حفاظتی متفاوت و روشهای مختلف را مورد بررسی و آزمایش قرار می‌دهد

آزمایشگاه چوب خشک کنی و حفاظت چوب
 

انتشارات

نتایج تحقیقات این بخش به صورت کتاب و مقالات علمی چاپ و منتشر می‌گردد به علاوه در سالهای اخیر بخش، پایه‌گذار انتشار یک نشریه علمی و تخصصی تحت عنوان “ تحقیقات علوم چوب و کاغذ ایران “ که دارای درجه علمی-پژوهشی می‌باشد و نتایج طرحهای تحقیقاتی بخش در آن به چاپ می‌رسد.


انواع MDF با خواص ویژه



 

به طور کلی می توان تخته فیبرهای نیمه سنگین را از نظر خواص و ویژگی های آنها  در دو گروه ،تخته فیبر نیمه سنگین با خواص معمولی  و یا خواص ویژه  طبقه بندی کرد:
تخته های صنعتی خاص دارای ویژگی هایی علاوه بر مشخصات معمول MDF هستند که با اعمال تغییرات در پروسه تولید، با استفاده از چسب های مختلف یا مواد افزودنی گوناگون تولید می شوند. بعضی از انواع MDF های خاص و موارد استفاده آنها به شرح زیر هستند:

1. MDF نازک (Thin MDF)

 

این تخته ها به کلاسهای خیلی نازک mm8/1 تا mm 5/2 ، و از 5/2 تا 6 میلی مترو 4 تا 6 میلی متر تقسیم می شوند(استاندارد EN-622-5 ) که در کاربردهای مختلف مورد استفاده قرار میگیرند.
از موارد کاربرد عمومی MDF های نازک، کف کشوها، پشت کابینت ها، رویه درها و ... می باشد. تمام روسازی قابل انجام روی MDF معمولی روی  MDF نازک نیز اجرا میشود.
از سایر موارد کاربرد MDFهای نازک عبارتند از:
دیوار کوب ها، پوشش های سقف، غرفه های نمایشگاهی، صنایع اتومبیل سازی، رویه لاستیک زاپاس(یدک) پشت صندلی، رویه در، تولید تخته های انحناءدار و ... می باشد.

2. MDF ضخیم(Thick MDF)

 

MDF های ضخیم طبق استاندارد EN-622-5  به کلاسهای 45-30 میلی متر و 60-45 میلی متر تقسیم شده اند و جهت ساخت سازه های معماری، ستونها، پایه های میز ، طاقها، رویه کاری(کابینت)، کف نیمکت و کلا" مواردی که صفحات ضخیم و بزرگ با خواص ماشین کاری (خصوصا" عمیق) مسطح و با سطوح صاف نیاز است ، استفاده می شوند.

3. MDF با فرمالدئید کم (Low Formaldehyde MDF-E1)

 

 مقدار انتشار فرمالدئید ازMDF معمولی بسته به نوع چسب ومقدار آن کمی متفاوت است. انتشار فرمالدئید MDF نباید بیشتر ازgr100/mg30 باشد(کلاسE2 طبق استانداردEN-622-1) این کلاس MDF قابل کاربرد در بسیاری از کاربردهای مبلمان و داخل خانه می باشد ولی تهویه مناسب در محل استقرار آنها نیز باید وجود داشته باشد تا فرمالدئید را از محیط خارج سازد.
اما در بعضی موارد لازم است که MDFبا فرمالدئید کمتر یعنی با حداکثر انتشار فرمالدئید gr100/mg9 (استاندارد EN-622-1) استفاده شود.  اکنون دربازار، MDF- E1 بعنوان MDF استاندارد معمولی درآمده است. MDFهای با فرمالدئیدهای کمتر و حتی بدون فرمالدئید هم در صورت سفارش مشتری قابل تولید می باشد.
MDF با فرمالدئید کم در مکانهایی که تهویه به خوبی انجام نمیشود ، مرطوب و گرم است و یا ساکنین آن احتیاجات و درخواستهای خاص دارند مثل مدرسه ها، بیمارستانها و... استفاده می شود. همچنین در موزه ها و محل های نمایش نیز از MDF کم فرمالدئید جهت کاستن از خوردگی فلزات استفاده می کنند.

 

4. MDF مقاوم در برابر رطوبت(MDF.H،  (MOISTURE RESISTANT MDF: MDF.HLS

 

تولید MDF با خاصیت مقاوم در برابر رطوبت بیشتر برای مصارف در رطوبت نسبی محیط حداکثر 80% با بهبود چسب اوره فرمالدئید معمولی مورد استفاده در تولید MDF یا استفاده از یک چسب ضد رطوبت جایگزین امکان پذیر است. تمام خصوصیات مثبت MDF معمولی در این نوع تخته ها به اضافه استحکام طولانی تر و تغییر ابعاد کمتر در اثر رطوبت موجود است.
طبق استاندارد  EN-622-5  دو نوع کلاس برای اینگونه تخته ها وجود دارد. یکی MDF.H برای استفاده های عمومی در محیط مرطوب و دیگری MDF.HLS که برای استفاده اوراق متحمل بار در محیط مرطوب می باشد. موارد استفاده MDF مقاوم در برابر رطوبت عبارتند از:
مبلمان حمام و دستشویی، کابینت دور ظرفشویی، کف پوشها، پنجره ها، پله ها ، پروفیلهای خاص و...

 

5. MDF مقاوم در برابر حشرات و قارچها

 

این نوع MDF ها که بیشترین استفاده آنها در تولید بعضی از کفپوشها می باشد دارای مواد ضد حشرات (حشره کش و قارچ کشی) می باشد که باعث می شود از حمله آفات در امان باشد و دوام بیشتری داشته باشد.

 

6. MDF مقاوم در برابر آتش (Flame Retardant MDF)

 

برای این منظور می توان MDFها را با پوشش های ضد آتش پوشاند یا مواد و نمک های خاص ضد آتش تیمار کرد. ولی بهترین راه اضافه کردن مواد ضد آتش در حین پروسه تولید است. موارد مصرف این نوع تخته ها بعنوان مثال: پوشش دیوارها، پارتیشن ها، قفسه فروشگاههاو...می باشد.

 

7. MDF با وزن مخصوص بالا(High Density Fiberboard)

 

MDF   های استاندارد معمولی با ضخامتهای 19-12 میلی متر معمولا" دارای دانسیته kg/m 800-650 هستند. دانسیته های بالاتر یعنی بالای 800 نیز تولید و عرضه می شود.
در واقع با اضافه کردن فیبر، چسب و فشار در حین پروسه تولید اوراق سنگین تر تولید می شود ، افزایش دانسیته قابلیت های ماشین کاری و سطح سازی (رنگ، روکش و...) را افزایش میدهد و نیز خصوصیات مکانیکی و فیزیکی MDF نیز بهبود می یابد.
از موارد استفاده این نوع MDF های سنگین (HDF) عبارتند از:
کف پوشها، پله ها، قفسه های صنعتی، میز کار و...

 

8. MDF با وزن مخصوص پائین(Low Density Fiberboard)

 

LDF با وزن مخصوص kg/m  650-550 و ULDF با وزن مخصوص زیر kg/m  550، جهت استفاده در مواردی که وزن کمتر مورد نیاز است و نیازی به استحکام بالا وجود ندارد یا در مواردی که خواص عایق صدا بودن مورد نیاز باشد تولید و عرضه می شود. این MDF ها جهت ساخت پروفیلهای تزئینی معماری، ساخت غرفه های نمایشگاهی و کلا" مواردی که جابجایی با دست مورد نیاز است و نیز حمل و نقل و ابزار خوری سریع مورد نیاز است، کاربرد دارد.

 

9. MDF با روکش های تزئینی (Decorative surfaced MDF)

 

مهمتـرین و غیـر قـابـل تفکیک ترین کاربرد یا آماده سازی MDF جهت کاربرد نهایی، روسازی آن و خصـوصـا" روکش کردن آن می باشد. انجـام عملیـات روکـش کردن MDF  امـروزه جـزء خدمات ضروری تولیدکنندگان MDF به خریداران می باشد بطوریکه معمولا" اکثر کارخانجات بزرگ تولید MDF دارای خطوط روکشی هم هستند.
انواع روکش ها شامل روکش های چوبی (گونه های مختلف)، کاغذی، ملامینه، PVC و... میشوند.

 

10. MDFهای قالب گیری شده

 

 در این روش تخته MDF به شکل خاصی که در پرس به آن داده می شود تولید می شوند مانند رویه درهای طرح دار و حالت دار، یک تکه MDF یا در کابینت و کشو و پنجره و... .
این محصولات را می توان به راحتی روکش نمود(پرس ممبران) و عرضه بازار مصرف کرد. اخیراً واردات این رویه درها به ایران در حال رونق گرفتن است.

 

11. MDF های قابل انعطاف

 

بوسیله یک پیش تیمار شیمیایی روی MDF با ترکیبات الکالین، می توان به آن خواص پلاستیک (موقتی) و قابلیت انعطاف و شکل پذیری را داد.

ساخت کاغذ

روش ساخت کاغذ
 با این همه، از کاغذ برای بسته‌بندی، آرایش درونی ساختمان، صافی‌های صنعتی و پژوهشی و کارهای دیگر نیز بهره می‌گیرند. چینی‌ها نخستین مردمانی بودند که بیش از 2 هزار سال پیش کاغذهایی مانند کاغذهای امروزی ساختند. ایرانیان مسلمان شیوه‌ی ساختن کاغذ را از چینی‌ها آموختند و آن را بهبود بخشیدند. شهر سمرقند برای سال‌ها بزرگ‌ترین مرکز ساختن و خرید و فروش کاغذ بود. سپس، در شهرهای دیگر، از جمله بغداد، دمشق، قاهره، مغرب، جزیره‌ی سیسیل و شهرهای مسلمان‌ نشین اسپانیا، کارخانه‌های کاغذسازی به راه افتاد .

نوشتن پیش از کاغذ

پیش از ساختن کاغذ، مردمان باستان برای ماندگار کردن نظرهای خود از کنده‌کاری روی سنگ و چوب و لوح‌های گلی بهره می‌گرفتند. سومری‌ها از هزاره‌ی چهارم پیش از میلاد بر لوح‌های گلی می‌نوشتند. بابلی‌ها این روش را از سومری‌ها آموخته و کتاب‌خانه‌ی بزرگی از لوح‌های گلی درست کرده‌ بودند. آن‌ها گل را به صورت ورقه‌ای کلفت در می‌آوردند و پیش از آن که خشک شود، دانسته‌های خود را به خط میخی روی آن کنده‌کاری می‌کردند. سپس، آن را در آفتاب خشک می‌کردند یا در کوره‌‌های سفال‌پزی، می‌پختند. از این لوح‌های گلی پخته، شمار زیادی از ویرانه‌های شهرهای باستانی میان‌رودان، به‌ویژه بابل، به دست آمده است. نوشتن روی ورقه‌های مسی، برونزی و گاهی طلا نیز انجام می‌شد که لوح‌های زرین دوره‌ی هخامنشی‌ها از نمونه‌های آن‌هاست.

دست‌کم از هزاره‌ی دوم پیش از میلاد، آدمیان آموختند که می‌توانند از پوست جانوران کاغذ چرمی(پارشمن) بسازند. ایرانیان روی پوست گاو، گاومیش و گوسفند و رومی‌ها بر پوست خر وحشی می‌نوشتند. پوست‌ها پس از دباغی و صیقل‌کاری به اندازه‌ی نازک و نرم از کار در‌ می‌آمدند که در زیبایی و نیکویی شاهکار به شمار می‌آمدند. پارشمن ایرانی ویژگی‌های بهتری داشت. برای نمونه، ایرانیان برای از بین بردن بوی ناخوشایند چرم، در روند ساختن پارشمن، به آن گلاب می‌افزودند.  اوستا را نخستین‌بار روی 12 هزار پوست گاو نوشته بودند. عرب‌ها نیز روی پوست می‌نوشتند، اما چون گران بود، تنها برای نوشتن چیزهای بسیار مهم، مانند قرآن و قراردادها و پیمان‌نامه‌ها از آن بهره می‌گرفتند. آن‌ها نوشته‌های خود را بیش‌تر بر استخوان شانه‌ی شتر یا سنگ‌های نازک سفید یا شاخه‌های پوست کنده‌ی درخت خرما می‌نوشتند.

مصریان باستان از نزدیک 2 هزار سال پیش از میلاد ، از گیاه پاپیروس، که گونه‌ای از نی است، کاغذی می‌ساختند که به همان نام پاپیروس شناخته ‌شد و امروزه به صورت واژه‌ی Paper در زبان انگلیسی ماندگار شده است. مصری‌ها ساقه‌های پاپیروس را به صورت نوارهای باریکی می‌بریدند و آن‌ها را به گونه‌ای کنار هم می‌گذاشتند که مانند رشته‌های پارچه در هم فرو می‌رفتند. سپس، پاپیروس را در آفتاب خشک می‌کردند. به‌زودی، پاپیروس در تمدن‌های دیگر، از جمله یونان، روم و ایران، نیز به کار گرفته شد، اما چون آن گیاه در همه‌جا نمی‌رویید، کاغذ پاپیروس به فراوانی در دست نبود. البته، به نظر می‌رسد پاپیروس به دلیل دیگری در ایران چندان به کار نمی‌رفت، چرا که ابن‌عبدوس جهشیاری از بیان ابوجعفر منصور، خلیفه‌ی عباسی، نوشته است که:" ایرانیان حق داشتند که جز بر پوست کلفت و نازک بر چیز دیگری نمی‌نوشتند و می‌گفتند که ما جز بر آن‌چه در سرزمین ما فراهم می‌شود بر چیز دیگری نمی‌نویسیم."

مردم هندوستان روی برگ و پوست برخی درختان می‌نوشتند. ابوریحان بیرونی در این‌باره نوشته است که مردم بخش‌های جنوبی هند برگ‌های درختی به نام تاری را، که مانند درخت نخل و نارگیل است، به هم می‌چسباندند و روی آن‌ها می‌نوشتد و سپس آن برگ‌ها را با نخ به هم می‌چسباندند. شاید به همین دلیل باشد که امروزه به صفحه‌های کتاب یا دفتر، برگ می‌گویند. در سرزمین‌های شمالی هند پوست درخت توز را صیقل می‌دادند و روی آن می‌نوشتند. سپس برگه‌های نوشته شده را شماره می‌گذاردند و در پارچه‌ای می‌پیچیدند و نگهداری می‌کردند. نامه‌ای که پادشاه هند به انوشیروان نوشته بود و مسعودی در مروج‌الذهب به آن اشاره کرده است، بر پوست درخت بوده است. ایرانیان نیز برخی از نوشته‌های خود را بر توز، یعنی پوست گیاه خدنگ، می‌نوشتند. ابن‌ندیم از بیان ابومشعر بلخی نوشته است که:" ایرانیان برای آن‌که نوشته‌هایشان پایدار بماند روی توز می‌نوشتند که از درخت خدنگ به دست می‌آمد و خدنگ همان گیاهی است که چوب محکم دارد و از چوب آن تیر برای کمان می‌سازند." به نظر می‌رسد رومی‌ها نیز بخشی از نوشته‌های خود را روی پوست درختان ماندگار می‌کردند. چرا که واژه‌ی لاتین Liber ، به معنای پوست درونی درخت، برای کتاب به کار می‌رفت. اکنون نیز به جایی که کتاب‌ها در آن نگهداری می‌شود، Library ، یعنی کتاب‌خانه، می‌گویند.

از کاغذ چینی تا کاغذ ایرانی

چینی‌های باستان نخست روی پارچه‌ی ابریشم می‌نوشتند، اما از نزدیک 150 سال پیش از میلاد، آموختند که می‌توانند پوست درخت توت را خرد کنند، به صورت خمیر درآورند و از آن کاغذ بسازند. آن‌ها به کاغذهای خود ساقه‌های کتان و رشته‌های تور ماهی‌گیری کهنه نیز می‌افزودند تا محکم‌تر شود. هر چند گیاهان در بیش‌تر جاها یافت می‌شدند، اما چینی‌ها شیوه‌ی ساختن کاغذ را به صورت راز نگه داشته بودند. این راز زمانی فاش شد که عرب‌های مسلمان در سال 133 هجری/751 میلادی، اسیرانی را از چین با خود به سمرقند، از بزرگ‌ترین و شناخته‌شده‌ترین شهرهای دیرین ایران، آوردند. از جمله‌ی اسیرانی که صالح‌بن‌زیاد از چین با خود به سمرقند آورد، کسانی بودند که در کار ساختن کاغذ مهارت داشتند. ایرانیان مسلمان شیوه‌ی ساختن کاغذ را از آنان یاد گرفتند و آن را بهبود بخشیدند و به‌زودی سمرقند بزرگ‌ترین مرکز خرید و فروش کاغذ در جهان شد.

ایرانیان مسلمان برای ساختن کاغذ از پنبه و کتان و دیگر مواد گیاهی نیز بهره گرفتند و گونه‌هایی از کاغذهای نازک، کلفت، شفاف و بادوام ساختند. کاغذ ایرانی را تا نزدیک یک قرن از سمرقند و خراسان به جای‌جای سرزمین‌های اسلامی می‌بردند. سرانجام پس از نزدیک یک سده، به سال 794 میلادی، به فرمان فضل‌بن‌یحیی برمکی ، وزیر هوشمند ایرانی، نخستین کارخانه‌ی کاغذسازی را در بغداد بر پا کردند. سپس، جعفربن‌یحیی‌برمکی فرمان داد که در دیوان‌ها به جای پوست از کاغذ بهره گیرند. به این ترتیب، بهره‌گیری از کاغذ به جای پاپیروس در جای‌جای سرزمین‌های اسلامی رونق گرفت و کارخانه‌های زیادی در شهرهای سوریه، فلسطین، مصر، تونس، مراکش و مغرب ساخته شد.

با این که، کارخانه‌های کاغذسازی در جای‌جای سرزمین‌های اسلامی ساخته شد، کاغذ ایرانی همچنان بهترین کاغذ به شمار می‌رفت و بارها در کتاب‌های تاریخی از کاغذ سمرقندی و خراسانی سخن گفته شده است. برای نمونه، ابن‌ندیم از شش گونه کاغذ، که در روزگار او رواج داشته، سخن گفته است: "کاغذ خراسانی را از کتان می‌ساختند و به قولی ساختن آن از زمان بنی‌امیه معمول شد و به قولی در عهد بنی‌عباس. برخی می‌گویند که ساختن آن قدیمی است و برخی آن را چیزی جدید می‌دانند. می‌گویند برخی از هنرمندانی که از چین به خراسان رفته بودند، آن را بر اساس کاغذ چینی ساختند و اما گونه‌های آن عبارت‌اند از سلیمانی، طلحی، نوحی، فرعونی، جعفری و طاهری."

نام‌هایی که ابن‌ندیم بر می‌شمارد، نام کاغذسازان ماهر یا فرمان‌ورایانی است که به ساختن کارخانه‌های کاغذسازی فرمان دادند که بیش‌تر آن‌ها ایرانی هستند. کاغذ جعفری منسوب است به جعفر برمکی، کاغذ طاهری به طاهر دوم از فرمان‌روایان خراسان(دودمان طاهری)، کاغذ نوحی به‌ نوح سامانی، از فرمان‌روایان سامانی، کاغذ طلحی به طلحه‌بن طاهر( از طاهریان)، کاغذ سلیمانی به سلیمان راشد، فرمان‌روای خراسان در زمان هارون‌الرشید، کاغذ جعفری به جعفر برمکی و کاغذ فرعونی، که با بهترین پاپیروس مصری رقابت می‌کرده است و به نظر می‌رسد به همین دلیل به نام فرعونی شناخته شده است، اما سازنده‌ی آن مشخص نیست. از دیگر کاغذهای شناخته شده‌ی آن زمان می‌توان کاغذ جیهانی، مامونی و منصوری را نام برد. کاغذ جیهانی به شهر جیهان در خراسان بزرگ، کاغذ مامونی به مامون عباسی و کاغذ منصوری به ابوالفضل منصور‌بن‌نصربن‌عبدالرحیم از مردمان سمرقند، منسوب است.

شواهدی وجود دارد که در جای‌جای سرزمین‌های اسلامی شیوه‌ی کاغذسازی ایرانیان را در پیش می‌گرفتند. برای نمونه، سمعانی در کتاب الانساب خود درباره‌ی کاغذ منصوری نوشته است: " از کسانی که به نسبت کاغذی شهرت کرده‌اند، یکی هم ابوالفضل‌منصوربن‌نصربن‌عبدالرحیم کاغذی است از مردم سمرقند که به سال 423 هجری در سمرقند وفات یافت. کاغذ منصوری در تمام سرزمین ‌ه ای اسلامی شناخته شده است و شیوه‌ی ساختن آن را تقلید می‌کنند." با این همه، شواهدی نیز در دست است که در دیگر سرزمین‌های اسلامی نیز در شیوه‌ی ساختن کاغذ پیشرفت‌هایی رخ داده بود. چنان‌که ناصر خسرو، که در سال 438 هجری/1047 میلادی از شهر طرابلس دیدن کرده بود، درباره‌ی کاغذی که در آن‌جا ساخته می‌شده است می‌گوید که:" در نکویی و زیبایی مثل کاغذ سمرقند بلکه بهتر از آن است."

ایرانیان مسلمان در کار بهبود ساختن کاغذ به نوآوری‌های جالبی دست پیدا کرده بودند که به چند مورد اشاره می‌شود:

1. آهار زدن به کاغذ: ایرانیان که در کار ساختن کاغذ پوستی(پارشمن) تجربه‌های زیادی داشتند کوشیدند آن تجربه‌ها را در ساختن کاغذ جدید نیز به کار گیرند. از این رو، به کاغذ نشاسته‌ی گندم می‌زدند که سطح کاغذ را برای نوشتن با جوهر مناسب‌تر می‌کرد.

2. بهره‌گیری از آب‌دنگ: این دستگاه کوبه‌ای پتک‌مانند بود که با چرخاب به جنبش در می‌آمد و از آن برای خرد کردن تکه‌های بزرگ چوب بهره می‌گرفتند. به گفته‌ی ابوریحان بیرونی، در سمرقند از پتک‌هایی استفاده می‌شد که با نیروی آب به کار می‌افتادند.

3.بهره‌گیری از قالب خیزران. نوارهایی از چوپ خیزران را مانند حصیر به هم می‌بافتند و برگه‌های کاغذ خیس را  برای آبکشی روی آن می‌گذاشتند و پس از این که آب آن گرفته شد در حالی که ورقه هنوز مرطوب بود، آن را برمی‌داشتند. این کار به سازنده‌ی کاغذ امکان می‌داد به طور پیاپی ورقه‌های کاغذ را روی همان یک قالب آبکشی کند. پیش از آن، ورقه‌ی کاغذ را روی پارچه‌ی درشت‌بافی پهن می‌کردند، اما تا زمان خشک شدن ورقه‌ی کاغذ، نمی‌توانستند آن را از روی پارچه بردارند.

4. بهبود کاغذ و بازیافت آن. افزودن موادی مانند بذرک، پنبه و کهنه پاره‌های کتان به ترکیب کاغذ و هم‌چنین بهره‌گیری از خرده پاره‌های کاغذ و پارچه‌های کهنه که در بهبود کاغذ سودمند بود و شیوه‌ای از بازیافت نیز بود.

5. کاغذ رنگی. در برخی دست‌نوشته‌های نویسندگان مسلمان دستورهایی برای ساختن کاغذ به رنگ‌های قرمز، سبز، آبی، صورتی، زرد، پیازی و ارغوانی وجود دارد و حتی نوشته شده است که چگونه می‌توان کاری کرد که برگه‌های کاغذ کهنه و دیرین به نظر برسند.

کاغذ در اروپا

کاغذسازی از شمال آفریقا به سرزمین‌های مسلمان نشین اروپا، یعنی جزیره‌ی سیسیل(صقلیه) در ایتالیا و شهرهای شاطبه و قرطبه در اسپانیا(اندلس) راه یافت و در سال 1276 میلادی در ایتالیا و اسپانیا به فراوانی به کار می‌رفت. نخستین‌بار زایران مسیحی که از زیارت‌گاهی در اسپانیا بازمی‌گشتند، چند تکه کاغذ ساخت مسلمانان را با خود به مرکز اروپا بردند. پیش از آن، اروپایی‌ها از کاغذ پوستی و پاپیروس برای نوشتن بهره می‌گرفتند. اما کاغذ مسلمانان بر آن دو ماده‌ی نوشتنی برتری داشت. از این رو، بازرگانی نورنبرگی در سال 1390 میلادی نخستین کارخانه‌ی کاغذسازی را در آلمان بر پا کرد و در این کار از کاغذسازان ایتالیایی بهره گرفت که خود آن‌ها از شاگردان مسلمانان بودند. نخستین کارخانه‌ی کاغذسازی انگلستان نیز در سال 1490 کار خود را آغاز کرد که البته چیزی نبود جز یک آسیاب آبی از کار افتاده که برای خرد کردن چوب به کار گرفته شد.

کاغذسازی آرام‌آرام در اروپا گسترش یافت، اما تا سده‌ی نوزدهم میلادی ، مانند سرزمین‌های اسلامی، به صورت دستی انجام می‌شد. کاغذسازان قالبی بزرگ و پهن داشتند که شبکه‌ای توری مانند از سیم‌های نازک به هم بافته شده داشت. قالب را در ظرف بزرگی فرو می‌بردند که دارای خمیری آبکی از چوب خرد شده‌ی درخت بود. سپس قالب را از ظرف بیرون می‌آوردند، در حالی که سطح آن را لایه‌ی نازکی از خمیر چوب پوشانده بود. آن‌گاه قالب را چنان به راست و چپ و عقب و جلو تکان می‌دادند تا لایه‌ی یک‌دست و همواری از خمیر چوب به وجود آید و آب آن نیز بیرون رود. برگه‌ی خیس کاغذ را روی پارچه‌ی پشمی می‌گذاشتند و پارچه‌ی دیگری را روی آن برگه‌ی کاغذ می‌گذاشتند و برگه‌ی کاغذ دیگری را روی آن پارچه دومی می‌گذاشتند و همین طور برگه‌های کاغذی و پشمی را یک‌در میان روی هم می‌چیدند. در پایان، بسته‌ی به دست آمده را زیر ابزار فشرده کننده می‌گذاشتند تا آب آن بیرون بیاید. سپس کاغذها را در انباری آویزان می‌کردند تا خشک شوند. سرانجام، کاغذها را در حمام ژلاتین فرو می‌بردند و بار دیگر خشک می‌کردند تا آب زیادی را به خود نگیرند.

در سال 1798 میلادی، لوئیس رابرت فرانسوی دستگاه کاغذساز را اختراع کرد که بسیار ساده بود و قالب کاغذسازی آن چیزی مانند نوار نقاله بود که آن را با دست می‌چرخاندند و در نتیجه کاغذسازی را به طور پیوسته انجام می‌دادند. در سال 1804، هنری و سیلی فوردرینیر نمونه‌ی بهبود یافته‌ای از آن را در انگلستان ساختند. پس از این، دستگاه‌های دیگری ساخته شد که در کار آماده‌سازی خمیر کاغذ بسیار کارآمد بودند. سرانجام در سال‌های پایانی سده‌ی نوزدهم میلادی، دستگاهی ساخته شد که همه‌ی مرحله‌های آماده‌سازی خمیر تا ساختن برگه‌های کاغذ را انجام می‌دهد. نمونه‌های امروزی این دستگاه‌های خودکار نزدیک 100 متر داراز و 4 متر پهنا دارند و کاغذ را به صورت طاقه‌های استوانه‌ای بزرگی می‌سازند که ممکن است بیش از 20 تن وزن داشته باشند.

ساختن کاغذ

تکه‌ای کاغذ بردارید. آن را از میان پاره کنید و با دقت به لبه‌ی پارگی نگاه کنید. در لبه‌ی پارگی، رشته‌های نازک و مو مانندی را می‌بینید که همانند رشته‌های پشمی نمد، در هم تنیده‌اند. این رشته‌‌ها از مولکول‌هایی به نام س لو ل ز ساخته شده‌اند. سلولز مولکولی نخ مانند و دراز است که پیکر گیاهان را می‌سازد. هر یک از رشته‌هایی را که درلبه‌ی پارگی کاغذ می‌بینید، از هزاران مولکول سلولز درست شده‌ که مانند رشته‌های طناب به دور هم پیچیده‌اند. چوب درختان مقدار زیادی سلولز دارند. از این رو، کاغذ را از چوب آن‌ها می‌سازند.

برای ساختن کاغذ، درختان را می‌برند و به کمک دستگاه‌‌های ویژه‌ای، تنه‌ی آن‌ها را ریز ریز می‌کنند. سپس، تکه‌های کوچک چوب را با مواد شیمیایی(از جمله سود، سولفات یا سولفیت) و مقدار زیادی آب داغ، مخلوط می‌کنند. به این ترتیب، خمیری از رشته‌های سلولزی به دست می‌آید. آن‌گاه، خمیر را روی یک توری فلزی می‌ریزند تا آب اضافی خود را از دست بدهد. سپس خمیر از لابه‌لای چند غلطک می‌‌گذرد و آب خود را بیش‌تر از دست می‌دهد. پمپ‌های مکنده‌ی آب، به این کار کمک می‌کنند. سرانجام، خمیری که به صورت ورقه‌ی درازی درآمده است، با گذشتن از لابه‌لای غلطک‌های داغ، که در دستگاه‌های بزرگ بیش از 100 عدد است، خشک می‌شود و به صورت کاغذ در می‌آید. در پایان کار، دستگاهی که به رایانه ارتباط دارد، کلفتی کاغذ، اندازه‌ی آب و شمار سوراخ‌های احتمالی موجود در آن را بررسی می‌کند. در صورتی که کلفتی کاغذ در همه‌جا یکسان باشد، اندازه‌ی آب مناسب باشد و تعداد سوراخ‌ها چندان زیاد نباشد، کاغذ برش می‌خورد و به بازار فرستاده می‌شود.

گاهی با بهره‌گیری از مواد دیگری، کاغذهای بهتری ساخته می‌شود. برای مثال، برای این که کاغذ سطح صاف‌تری داشته باشد و آب زیادی به خود نگیرد، نشاسته یا رزین به دست آمده از درخت کاج را به آن می‌افزایند. برای ساختن کاغذهای بسیار نرم و سفید نیز کاغذ را از لابه‌لای غلطک‌هایی می‌گذرانند که دمای بیش‌تری دارند و سطح آن کاغذ‌ها را با مخلوطی از خاک چینی و آب می‌پوشانند. هم‌چنین، برای این که کاغذ محکم‌تر شود، به آن پنبه می‌افزایند. اگر هم بخواهند از کاغذ، دستمال کاغذی درست کنند، به آن نرم‌کننده می‌افزایند و با کمک مواد شیمیایی، میکروب‌های آن را از بین می‌برند. بنابراین، با بهره‌گیری از مواد گوناگون می‌توانیم کاغذهای ویژه، مانند کاغذهای صافی، کاغذهای روغنی، کاغذهای خوش‌بو، کاغذ نقاشی، کاغذ خوش‌نویسی، کاغذهای صنعتی، کاغذ دست‌شویی و گونه‌های دیگر، ساخت.

کاغذسازی در ایران امروز

هرچند ایرانیان از پیشگامان ساختن کاغذ بودند، اما پس از اختراع دستگاه کاغذساز در اروپا، انبوهی از کاغذهای اروپایی به ایران و دیگر سرزمین‌های اسلامی وارد شد و بازار کاغذسازان دستی را که از شاگردان خود پس افتاده بودند، کساد کرد. پس از زمان اندکی، کاغذهای دستی برای همیشه برچیده شدند و زمان زیادی نگذشت که حتی خاطره‌ی پیشگامی در کاغذسازی نیز از یادها رفت. پس از چندی، نخستین دستگاه‌های کاغذسازی به کشورهای اسلامی وارد شد و ساختن کاغذ به شیوه‌ی نوین آغاز شد.

نخستین کارخانه‌ی کاغذسازی ایران پیش از جنگ جهانی دوم بنیان‌گذاری شد، اما چندان موفق نبود تا این که بیش از 50 سال پیش دستگاه کاغذساز دست دومی به ایران وارد شد و در کرج به کار انداخته شد. کاغذهای ساخت این کارخانه نیز نتوانست با کاغذ خارجی رقابت کند و آن کارخانه به‌زودی به‌صورت کارخانه‌ی مقواسازی درآمد. در سال 1326 خورشیدی نیز شرکتی با سرمایه‌گذاری حسن‌علی حکمت، دکتر صلح‌دوست، عیسائیان و چند نفر دیگر، در ورامین بنیان‌گذاری شد که کاغذهای باطله‌ی ادراه‌ها و سازمان‌ها خوراک آن

/ 0 نظر / 109 بازدید